БАРНОМАИ ТАЪЛИМИ АДАБИЁТИ ТОҶИК дар синфҳои V-XI

БАРНОМАИ ТАЪЛИМИ

АДАБИЁТИ ТОҶИК

дар синфҳои  VXI

 

ВАЗОРАТИ  МАОРИФИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН

БАРНОМАИ

ТАЪЛИМИ   АДАБИЁТИ ТОҶИК

Дар синфҳои VXI

Мушовараи Вазорати  маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон

ба чоп тавсия кардааст.

Душанбе-2007

Мураттибон:   Ҳайати Шўрои коршиносони назди

Вазорати маорифи Ҷумҳурии Тоҷикистон

оид ба таълифи барнома ва китобҳои

дарсии адабиёти тоҷик барои синфҳои  V-XI.

 

Муҳаррирони масъул: Худоӣ Шарифов  ва

                                         Урватулло Тоиров   

Барномаи таълими адабиёти тоҷик дар синфҳои

VXI. Душанбе, 2007, 72.саҳ.

МАКТУБИ  ЭЗОҲӢ

Мақсад ва вазифаҳои таълими фанни адабиёт

Таълими адабиёт воситаи асосии шиносоӣ бо мероси адабӣ аз мавқеи луғату таркиб, мафҳуми адабӣ, сарнавишту  рўҳияи қаҳрамонон, ҷаҳонбинӣ ва назари донишмандону адибон аст.  Муҳмтарин вазифаи таълими адабиёт омода кардани донишомўзон барои истифода аз мероси гаронбаҳои адабии гузашта,  дарёфти завқи маърифату шинохти он мебошад. Ба ин восита, се натиҷаи муҳим ба даст меояд;  шогирд дар ҳудуди таълими мактаб мазмун, маънавият, ҷаҳонбинӣ, махсусан забон, сохтори шаклию ҳунарии мероси гузаштаро фаро мегирад;  вай барои минбаъда вусъат додани мутолеаи осори гузашта хавасманд ва омода мешавад; барои наслҳои оянда дастовардҳои адабии гузаштагонро нигоҳ медорад.

Мақсади таълими адабиёт, дар навбати аввал, ба воситаи шиносоӣ бо раванди инкишофи зиёда аз сеҳазорсолаи адабиёти бадеии (адаби ҳунарии) миллӣ тарбия кардани худогоҳии миллӣ ва тарбияти ватанхоҳӣ мебошад. Таълими адабиёт воситаи асосии тарбияи маънавии эстетикӣ шинохти ҳусни ҷаҳон ва аз ин мавқеъ марифати он аст. Парвариши завқи солим ва ҳиссиёти  пазироии  зебоии  зоҳирии  ҷаҳон ва назару андешаҳо  низ аз вазифаҳои фанни адабиёт дар ҷараёни таълим  аст.Дарёфти  арзишҳои ҳунарӣ ва ҳусну назокати суханварӣ низ аз роҳи  таълими адабиёт имконпазир мегардад.

Вазифаи таълими адабиёт бо роҳи  тарбияи  завқӣ ва маърифати забонҳо вусъат  додани ҷаҳонбинии шогирдон дар  фазои  гуногунрангии таърих ва вусъати ҷуғрофиёӣ  мебошад.   Шинохти  ҷаҳон ва  назару андешаҳо  дар   таълими адабиёт аз мавқеи ахлоқи ҳамида, инсонгароӣ, некию бадва хубию зиштӣ ҳосил хоҳад шуд. Вай пайванди замонии таърихӣ ва марҳилавии инкишофи башарро дар худ таҷассум хоҳад кард.

Аз мавқеи фарогирии умумии вазифаҳои (функсияи) таълим дар ҷараёни тадриси адабиёт се натиҷаи муҳим  ба даст овардан дар назар аст. Нахуст, қироат ва фаҳму дарки асари иадабӣ аз мавқеи савтиёт, калима ва таркибот,ҷумла ва мафҳумҳои матни  асари бадеӣ, маҷозу рамзиёт ва тамсилот, инчунин шинохти  вазну қофия.Сеюм, омодагӣ, барои шинохт ва  таҳияи аввалияи асари адабӣ аз ҷиҳати  мазмун, маъно, ғоя , нақшҳои ҳунарӣ (образҳо), сужет ва дигар унсурҳои  мазмун ва шакли асари адабӣ.

Таълими адабиёт ба сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи беҳбудӣ ва пешрафти ҷомеа  ва афроди он, стандарти давлатии таълим ва Ќонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» асос ёфтааст.

Сохт ва мазмуни барномаи дарсҳои

хониши адабӣ (синфҳои VVII)

Мувофиқи хусусияти таълиму тарбия ва усулу вазифаҳои онҳо таълими адабиёт дар мактаби миёна ба ду марҳила ҷудо карда мешавад:

1.Дарсҳои хониши адабӣ дар синфҳои  V-VII

2.Дарсҳои таърихи адабиёт дар синфҳои VIII-XI

Дар марҳилаи баъди синфҳои ибтидоӣ сохти таълим  ба мақоми болотар мерасад. Сохти таълим дар оғози ин марҳила ба устувор гардондани  принсипҳои таълими синфҳои ибтидоӣ  равона  шудааст. Ќироати шогирдон акнун бояд устувор, бе  лакнату камбудӣ бошад. Ќироат ҳамроҳ  бо фаҳми мутассили  матн, агар шеър бошад, байтҳои ҷудогона  ҷараён  ёбад. Рафта-рафта дар синфҳои шашуму ҳафтум шогирдон ба фаҳму дарки маънои шеърҳои ҷудогона , порчаҳои насрӣ, ҳикояту  навъҳои дигари адабӣ одат мекунанд. Ба ин восита малакаи бозгўи  ифоданоки  маъно ва  мазмун имконпазир мегардад.Вусъати ҷаҳонбинии хонанда аз дараҷаи фаҳму дарёфти маъно ва мазмуни маводи пешниҳодшуда  меафзояд.

Дар ҳангоми  пешниҳоди  мавзўи дарсҳо  чанд ҷиҳати муҳим ба назар гирифта шуд. Маълум аст, ки соати дарс, дар айни замон, воҳиди  ба шогирд  пешниҳод кардани маводи  он аст, яъне,  ҳаҷми маводи адабии  таълим ба соати таълим нигаронида мешавад  ва аз он мустақиман вобастагӣ дорад. Аз  ин чост,  ки   хангоми   пешниходи  мавзуъхо   таносуб  ва мувофикати  онхо   ба соатхои   таълим, умуман   ва соати   вохиди таълим   хамчун   вохиди  ягона   пурра   ба эътибор   гирифта   шуд. Осонтарин   кор ин аст,  ки масалан, ба асари  нависандае  12  соат   чудо карда,  матни   як кисса   ё порчаи асар   бо тамоми  гарони   ба китоб   бор  карда шавад.  Пас,  таксими   ин хачми  бузург  ва таълими   он ба ухдаи   муаллим   вогузор гардад.  Бо   ин принсип  бо маводи   се- чор   муаллиф  60%-70%  соатхо  банд  шуда, доираи  гуногунии  ахбор,  микдори муаллифон  ва   анвои   адаби  нихоят  махдуд  гпрдида,  кори  муаллифи китобро осону таълиму натичаи онро душвору камхосил мегардонад.Аз ин  рў, принсипи пешниҳоди маводи фаровон  ва ба ухдаи муаллим гузоштанитаксими соатхо даст кашидан даркор аст. Шогирд бояд мавзуи дарсро яклухтуягона тасаввур ва дарк карда тавонад. Дар китоби дарсӣ рақами ҳар як дарс  аз микдори умумии соатхои  фаъоли таълим   таълим   навишта  шавад  ва  мавзуи   дарс мушаххасу конкрет   ва дар  доираи гунчоиши  соати таълим пешниход  гардад.  Ба назари мо, як мавзуъ  танхо  дар худуди   як  соат   ва дар   мавриди   бисёр   зарури  ду соат   бояд  ба шогирдон  пешниход  карда шавад. «Мавзуъ»   гуфта   мо маводи  таълими   вохиди  дарсро мегуем  ва ин маъниро  бо номи  мавзуъхои  куллии  адаби   ки  мафхуми  пешаи адаби ва адабиётшиносист,  омехта  кардан лозим нест.  Масалан,  «Гулистон-и Шайх Сайди  мавзуъи   умумии   адабиёт аст,  ки  мавзуъи   умумии  адабиёт   аст,  ки ба  мазуъи   дарсхо таксим мешавад.

Мувофики   синну  соли   шогирдон   интихоб  кардани    мавзуъхои   дарс  шарти   бебахои  таълим  аст.  Аммо   содагию  равони   маънои  берешагии   мазмуни  матниро  дар  назар надорад.

Адабиёти точик   таърихи    хазорсола   дорад.  Матнхои    аз ин   адабиёт  интихобшуда,  албатта  мушкилоти  муайян   дар  фахми   калима,   таркибхо,  мафхумхо   ва  мазмуну  максадхо   пеш меоранд.  Бо  ин  сабаб, шарху   тавзехи   онхо хачми  ин фаслхоро  зиёд мекунад.  Аз  чониби  дигар, шархи калимахо  таркибхо,  мафхумхо  худ  як навъ  дониши   иловагист   ва заминаи  омодагии   талабаро  на факат  барои   дарёфти   мазмуни мавзуъ   кувват  медихад, балки   омодагиашро   ба  мутолиа   ва омузиши   осори  адаби   таъмин  менамояд.  Зиёд кардани   микдори   мазуъхои  адаби,  мушаххас   намудани   мавзуи   дарс   барои  вусъати  умумии   мавзуъхо, танаввуъ  ва гуногунии   онхо    ва дар  ин  замина,  огохии   шогирдон   аз  ахбор   ва назари   донишмандон   вусъат  медихад.  Ба  ин  восита,   доираи  чахонбинии   онхо   васеътар шуда,   вусъати   фикрониашон меафзояд. Бо  хамин  ният,  масалан   дар  китоби   синфи 5-ум   интихоби  маводи   таълим   аз чунин  шахсиятхои   адаби  ба назар гирифта  шудааст: Рудаки, Ибни  Сино, Низомулмулк, Варовини , Аттор,  Фахри   Рози,  Ахмади Чоми, Майбади,  Саъди,  Бинои,  Хилоли, Абдуллохи Ансори,  Халилуллохи  Халили, Эрач Мирзо, Айни, Мирзо Турсунзода, Ниёзи, Гулназар, Бахори, Гаффор  Мирзо. Хар  яке  аз  ин  21  адиб завку   фаросати  чахонбини ,  биниши   сиёсии   хос,  тасвирхои   бадеи,  назари  илми,  мазхаби,  мавкеи ахлоки  ва бадеию хунарии   худро дорад. Табиист,  ки  интихоби  мавзуъи дарс,  агар   дар   худуди  5-6 муаллиф   карор  мегирифт,  барои  тарбияи   фахму   завк  ва  чахонбинии   шогирдон  судманд  намебуд.Дар хангоми интихоби мавзуъо, ба иловаи дастрас будан ба шогирдон, арзиши ахлоки, маърифатию зафки, маърифати эстетики ба назар гирифта шуд. Тарбияи маънави дар чараёни таълими адабиёт ба маърифати эстетики макоми инсонпарваронаи муаллиф ва хусни ахлок дар пояи баланди рухони вобаста аст. Аз ин мавкеи тарбияи маънави интихоб кардани мавзухо ба махдудияти интихоб ва назари мугризона доштан рох намедихад.

Интихоби мавзуъ аз эхчодиёти шахсиятхои варзидаи эчоди бо принсипи таърихии инкишофи чомеа, шинохти таърихии чомеаи милли барои устувор гардидани рухияи тавонмандии фарханги милли, иктидори аклонию фардии шахсият ва имконоти ифтихору саодати милли мусоидат мекунад. Дар синфи 6 мавзуъхо аз эчодиёти Кайковус, Мухаммади Газоли, Фаррухи, Низоми, Сайфи Фаргони, Мухаммад Авфии Бухорои, Восифи, Шафкати Бухорои, Нозими Хироти, Зиёвуддини Нахшаби, Ибни Ямин, Хофиз,Носири Бухорои, Дониш, Лохути, Мумин Каноат, Чума Одина ва Сафармухаммад Аюбист, ки чамъ 18 муаллиф мебошандю Дар синфи 8 намунахо дар эхчодиёти С Фирдавси , Низомии Аррузи, Маъсуди Саъди Салмон, Чалолиддини Балхи, Убайди Зокони, Камоли Хучанди, Кощифи, Самандархочаи Тирмизи, Саиодо, Бахор, Улугзода, Хабиб Юсуфи, Раимзода, Абдухаки Бетоб, Мухиддин Хаминзода, Фазлиддин Мухаммадиев, Хаминчон Шукухи, Лоик Шерали мавриди истифода карор ёфтаанд. Чамъ дар синфхои V-VIIаз эхчодиёти 58 муаллиф мавзуъхо интихоб шудаанд. Аз чумлаи ин адибон 23 нафар ба тозаги ба барнома дохил карда шудаан: Варовини, Аттор, Ахмади Чоми, Бинои, Майбади, Ансори, Халиллулохи Халили, Ниёзи, Бахори, Гаффор Мирзо, Кайковус, Мухаммади Газоли, Фаррухи, Сайфи Фаргони, Зиёвуддини Нахшаби, Носири Бухорои, Шавкати Бухорои ва Нозими Хироти, Чума Одина, Сафармухаммад Аюби, Низомии Аррузи, Масъуди Саъд, Самандархочаи Тирмизи, Мухиддин Аминзода.

Расми одатии ба барнома дохил кардани асархои эхчодиёти дахонии халк рихоя карда шуд. Асархои халки вокеияти табии тасвирхои хаёлии чолиб, нишонахои асотирии кадим, накшои деву пари ва дигар лахзахои хаёлангезу андешапарвар доранд.

Огози маърифати чахон дар фолклор тачассум ёфтааст. Дар замони мо накши васоити ахбор, телевизион, видеомагнитафонхо ва компютер дар таъсир ба рухия ва тарбияи шахсию чахонбинии у ба гоят афзудааст. Лекин хамин васоити таргиби ахбор хам бунёди барномахояшонро барои кудакон бар афсона гузоштаанд. Барномаи «Холо мебини»(Ну погоди) дар телевизиони замони шурави, барномахои афсонавии амрико «Уолт дисней», кинои афсонавии «Шерак» ва «Харри Потер», ки дар 7 чилд китоби он нусхабардори шудааст, дар заминаи афсонаи халкхои чахон ба вучуд омадааст. Ба назари мо дар оянда аз маводи  «Харри Поттер» барин асархои машхури чахони дар талим истифода мумкин аст.

Таьлими фолклор шогирдонро бо завки мардум ва хаелотои рангини чахони афсонави , аклу хирад ва фаросати дар тули асрхо парваридаи мардум шинос ва наздик мекунад. Асархои шифохи, ба монанди адабиети касби мувофики навьхои адаби таьлим дода мешаванд ва тартиби онхо ба хамин низоми навьхо мувофик карда шудааст. Дар баробари пешниходи маводи осори шифохи таснифи онхо ба назму наср низ ба эьтибор гирифта шуд, ки пайдархамии назму наср ба таснифи назму наср вобастаги дорад. Маводи «насри ривояти» , ки дар синфи хафтум аз китобхои «Доробнома», «хазору як шаб», «Синбоднома» гирифта шудаанд, танхо бо асли баромад ва усули баен ба адабиети шифохи хамоханг  карда бошад хам, коркарди забони ва навь асархо бо усули тасвири вокеа ва кахрамон ба адабиети шифохи ва аз назари забону хусни баен, бо тахриру такмили мураттибону муаллифон, ба таьлифти мактуб каробат доранд.

Аз адабиети асрхои миена ва хатто кадим асархои намояндагони барчастаи он, ки дар эчоди адаби, маьниофарини, киссаю дастонпардози, хунари суханвари ва дигар меьерхои маьрифатию хунари бехамтоянд, барои таьлим пешниход карда мешаванд. Дар болом о номи онхоеро, ки дар хар синф таьлим дода мешаванд, зикр кардем. Хаминро бигуем, ки касониаз чумлаи адибони асрхои миена ба тозаги ба барномаи таьлим воридшуда шахсиятхои дуюмдарачаи эчоди нестанд. Маслан, муаллифи «Марзбоннома»- Варовини сохиби китоби аз чихати мавзую мавод, сабки сухан багоятнодир аст. Дар бораи Шайхи Аттор ва «Тазкират-ул авлие»-и у чои бахс нест, зеро донишмандони муосир ин китобро аз бузургтарин асархои насрии адабиет шинохтаанд. Хамин гуна макоми хос дар таьрихи адабиет Абдуллохи Ансори, Фахри Рози, Мухаммад Газоли, Сайфи Фаргони, Носири Бухорои ва дигарон доранд. Аз адибони муосир муаллифони ба тозаги ба барнома воридшуда, на танхо дар олами адабиет шахсиятхои номдоранд, балки аз асархои онхо маводи нихоят судманде барои таьлими адабиет ба даст меояд. ВАкте номи Мухиддин Аминзода, Фотех Ниези, Абдумалик Бахори, Гаффор Мирзо, Чумьа Одина ва Сафармухаммад Аюбиро ба ед меорем , ба зарурати мурочиат ба эчодиети онхо шубхае боки намемонад.

Аз адибони хамзабони хоричи ба барнома асари се нафар дохил карда шуд: Эрач Мирзо, Маликишшуаро Бахор солхои зиелест, ки ба китобхои  таьлимии мактабхои мо дохил шуда буданд ва мардум онхоро медонанду бо онхо одат кардаанд. Халиллулохи Халили шоири бузурги Афгонистон , адиби шухратманди миени точикон аст ва суханаш ба зехну забони мардуми Точикистон ошност.

Дар дарси хониши адаби дарефти мазмун ва маьни бо ерии тавзехот имконпазир аст. Ленкин тахлили мазмуни асар бояд танхо бозгуи зохирии вокеаи он набошад. Барои тахлили дуруст ва судманди асар. Кушодани мохияти накшхои гинои ва хамоси донишу омодагии касбии муаллим лозим аст. Накли мазмун мохияти асарро кушода наметавонад, танхо омодагии муаллим ба завки солими дарефт ва тахлили адабию эстетики мохияти мавзуьро барои шогирдон равшан менамояд. Содагия баени тахлил мвофики талаби синну соли шогирдон арзиши мавзуьро бояд кам накунад. Содагию баену тахлил мувофики талаби синну соли шогирдон арзиши мавзуьро бояд кам накунад.

Таьлими адабиет дар синфхои VIII-XIдигар нисбат ба хониши адаби дар синфхои V-VIIмархилаи тамоман мебощад. Дарсхои умумии обзори даврахои асосии раванди таьрихии пайвастагии онро бо хаводис ва дигаргунихои таьрихи, мафкурави, фарханги ва мазхабию маьнаваи маьлум менмояд. Аз ин чихат , вай арзиши маьрифати ва худогохии миллиро барои шогирдон касб мекунад. Аз бори гарони маводи таьрихи, илми ва гайра дар ин дарсхо эхтиет карда, ба содагии баену овардани намунахои диданию бурхону далелхо эьтибор додан лозим аст.

Зиндагиномаи адибон бо гузориши фаьолиятхои ичтимои ва адабии онхо яке аз рукнхои мухимми таьлими адабиет аст. Тасаввури комил дар бораи эчодиети адибон танхо дар асоси донистани рузгори онхо хосил мешавад. Агар аб Юмгон рафтани Носири Хусрав ва сабабхои онро надонем, ашьори шоирро дуруст фахмида наметавонем. Лекин дар таьлими рузгори адибон аз муболигахои  бечо ва бахо доданхо аз мавкеьхои мафкупави даст кашидан лозим аст.

Асоси дарсро дар ин мархила мавзуьхои эчодиети адибон, яьне шоиру нависандагон ва драманависон ташкил мекунанд. Онхо, албатта ба ду дастаи асоси таксим мешаванд: асархои лирики(гинои) ва асархои хамоси е сужетдор,  ки ба ин кисми дуюми драма низ шомил аст. Тахлили ин ду навь аз якдигар фарки муайяне дорад. Тахлили асари лирики аз мавкеи накши хунарии ормони, бо меьерхои илмии эстетики дар тарозуи мавкеьхои маьнави, ахлоки , инсонгарои ва зебоию зиштисанчида шуда бо баррасии камолоти балогату хунар бояд анчом ефта бошад. Махз ба талаботи илмии забоншинохти ва адаби чавобгу набудани тахлили асари гинои ва тавзехоти он сабабгори асосии костагии таьлим дар раванди камолоти маьнави ва адабии шогирдон шуда метавонад. Дар таьлими асари хамоси (достон, роман, хикоя) ва драма ба мохияти маьнои махмуну сужет ва накшхои хунарии хамоси бояд ахамияти чидди жожа шавад. Рукни бисер мухими омузанда дар таьлим хамин образхои хамоси бо кирдору рафтори неку бад, хубу сишт, бузургию очизи, химмату чавонмарди ва монанди он аст. Омодагии касбии муаллим низ дар ин маврид зарур аст, то ин ки бозгуи сатхии мазмуни китоб набошад, ба умки мазмуни асар ва образхои он бирасад. Тахлили бадеи дар таьлим вазифаи огохию такмили дониш шогирдонро бо сохтори шаклии адабиетро дорад. Ба шогирдон сохти асар аз чихати навьхои адаби, кофия, саньатхои бадеи, забону услуб, бандубасту сужет таьлим дода мешавад. Дар таьлим маьрифати эстетики бо тахлили бадеи мустакиман анчом дода мешавад. Ба ин восита хонанда тасаввури ягона ва яклухт дар бораи мавзуи дарс пайдо карда, мазмуни онро дарк мекунад. Ягонагии ин ду унсури асосии асари адаби махсусан дар хангоми мавзуи дарс карор ефтани як асари адаби ( як касида, газал, хикоят ва гайра) хубтару бехтар аз чониби шогирдон дарк карда мешавад.

Таьбири  «назрияи адабиет» аз огози мавзуьхои илмии адаби бардошта шуд. Сабаб ин аст, ки назарияи адабиет илме сахт аклони ва абстракти мебошад. Хатто, дар мактаби оли ин фан, ба сабаи асоси фалсафи доштан ва мушкилоти  дарку пазирои дар курсхои боло таьлим дода мешавад. Дар мактаб мафхумхои адаби дар шакли сода ва бо ерии тахлили асару намунаи конкрети таьлим дода мешавад. Аз ин ру, онхо вазифаи ерирасонро ба таьлим ва дарефти мавзуоти адаби доранд. Мафхумхои адаби аз хамаи фануни балогию суханвари ва назари мувофики эхтиечи мактаб ва бор охи тахлилу тачлили мисолхо интихоб шудаанд.

                                    Тавсияхои  методӣ

Мақсад  ва натиҷаи корҳои хаттӣ

ва ҳифзу маънидоди асарҳои манзуму мансур

Навиштани корхои хатти(диктант, накли хатти ва иншо),хондани асархои насри ва  азбар намудани асархои манзум(газал, рубои, касида,дубайти, маснави ва гайра) захираи лугавии хонандагонро бой гардонида, забони гуфтору шеваи баенашонро суфта менамояд.Омузгороне, ки  аз руи ин усул кор мекунанд, шогирдони сухандону сухангуро тарбия менамоянд.

Вазифа ва роли муаллим дар  интихоб ва тавсияи адабиети бадеи бузург аст.Факат муаллим метавонад ба хонандагон рохнамои кунад,ки  онхо аз эчодиети ин е он адиб чиро мутолиа намоянд.Аз ин ру, омузгорон вазифадоранд, ки дар дарсхои адабиет вобаста ба эчодиети ин ё  он адиб, аз анвои шеъри у  шеърхо барои азед кардан тавсия намоянд, аз асархои насри хондани порчахои хурд-хурд   вахикояхои алохидаро супориш диханд.Дар мавриди таълими асархои калонхачм, мисли роману киссаву достон муаллим вазифадор аст , ки ба шогирдонпорахои бехтаринро интихоб намуда,хондани онхоро талкин намояд.Масалан, хангоми таълими хает ва фаъолияти Хоконии Шервони муаллим агар огози касидаи «Айвони Мадоин»-ро барои азед кардан пешниход кунад, хеле хуб мешавад.Хамчунин агар муаллим номгуи газалу рубоию китъахои машхури  Саъдию Хофизу Камол ва дигар  шоиронро ба накшаи таквимии худ дохил карда, хифзнамудани онхоро аз шогирдон талаб намояд, натичаи кораш бехтар мегардад. Муаллими адабиети  мактаби миена бояд ба он муваффак шавад, ких ар як хатмкардаи  мактаб микдори зарурии газалу касидаю рубоию китъаи Саъдию Хофизу Камолу Хилолию Бедил ва дигаронро хатман бояд азёд донад. Бо хамин сабаб барои кумаки муаллимон дар охири китобхои дарсии адабиёт афзудани намунахои матни насру назм ба сифати мулхакот мувофики максад ва зарурат дониста шуд.

Чизи дигари боиси таассуф дар сатхи зарури аз худ намудани тахлили асари адаби ва махсусан шеър аст. Дар барнома ва китобхои таълим ва тахлили газалу касидаю рубои ва дигар амвои шеър аз мавкеи эстетики ва адаби хунари пешбини нашуда буд ва ин яке аз сабабхои пастии завки мактабиён ва маърифати адабии онхост. Дар барнома барои бартараф намудани ин камбуди аз синфи Vто синфи VII омузондани нозукихои авзони шеър, кофеа, санъатхои бадеи ва дигар мафхумхои адабиро зарур дониста, барои таълими хар кадоми он як соати чудо намуданд. Тахлил шеър аз мавкехои маърифати дар синфхои боло тавсия карда мешавад.

Дар барномаи кунуни дар мавриди дарсхои таърихи адабиёт ва тахлили шеъри шоир соати алохида чудо карда шудааст. Аз ин ру муаллим вазифадор аст, ки масалан, дар мавриди таълими газалхои Мирзо Бедил ин 4 газали уро:» Чохил аз чамъи кутуб сохиби маъни нашавад», «Ба вахтатхонаи дил гайри дил чизе намегунчад», « Дил мечакад аз чашмам чун абр агар гирям», «То дили хо каст, Бедил, ашкро хадди сахар» хам аз лихози мохияти мазмуну маъни, хам аз чихат вазн, хам аз чихати кофеа ва хам аз чихати хусусиятхои бадеи тахлил кунад. Албатта, барои натичаи матлуб дар таълим ба дас овардан сатхи нихоят амику дурусти баёни онхо дар китоби дарси ва донишу махорати муаллим дар таълим ба шогирдон лозим аст

Яке аз талаботи барнома ин аст, ки шогирдон бояд аз синфхои 5-6 шеърхои зиёд ва порахои дилнишини насриро азёд карда ба дарку фахмиши онхо бо ёрии муаллимон рох ёбанд. Дар ин маврид дониш ва мавкеи муаллим ба унари у барои аз худ кардани мавзуъ хеле зарур аст. Муаллим вазифадор аст, ки ба сарохати байт бирасад ва сохту маънии онро ба шогирдон бирасонад. Дуруст омузонидани лугатхои душвори матнхо кори муаллимро хеле осон менамояд. Муаллим вазифадор аст, ки дар дарсхои хониши адаби, махсусан, дар мавриди таълими лугатхои душвор хар як калимаро бо муродифхояш ба хонандагон ёд бидихад. Вакте ки хонандаи синфхои 5-6 маънои гуногуни калимахоро фахмид, таббиист, ки хангоми баёни мазмуни шеър ва тахлил он дар синфхои 8-9 чандон азоб намекашад.

Мураттибони барнома асосан намунахоеро пешниход карданд, ки хусусияти маърифати ва ахлоки доранд. Илова бар ин,  хангоми   интихоби   матнхои адаби   кушиш карда   шуд,  ки   аксарияти   ин  намунахо   содаю  осонфахм   ва ба зехни  хонандагон   мувофик бошанд.  Барои   хамин,  хуб  мешавад,  ки   муаллимон   ба хонандагон   супориш диханд,  ки  тамоми порахои   шеъри  ва  баъзе   намунахои   насрии   китоби дарсиро   азёд  кунанд.  Хангоми   тахияи   барномаи   дарсхои   хониши адаби кушиш карда шуд,ки намунаи осори адибони бузург танхо як маротиба дар як синф омузонида шавад ва хамин принцип дар мавриди омузиши дарсхои таьрихи адабиет низ ба эьтибор гирифта шуд. Хамин тарик агар муаллим дар мавриди таьлими дарсхои хониши адаби ба он муваффак шавад, ки шогирдон намунахои зиеди ашьори китоби дарсиро азбар кунанд, хангоми таьлими таьрихи адабиет кори у у хеле осон мегардад. Вакте ки муаллим дар дарсхои таьрихи адабеит аз рузгор ва мероси адабии Рудаки, Фирдавси, Мавлави ва дигарон накл мекунанд, шавку хавас ва дониши хонандагон зиед мегардад. Ин усул имкон медихад,ки шогирдон бештар майл пайдо кунанд ва онро аниктар аз худ намоянд. Вазифаи асосии муаллим дар дарсхои хониши адаби пеш аз хама , аз он иборат аст, ки ба сифати гуфтору сатхи навиштори шогирдон ахамияти хоса диханд. Ин коро муаллим бояд муттасил ва пайваста дар хар дарс амали кунад. Намунахои назму насри зиеде, ки дар китоби дарси оварда шудаанд, имкон медиханд,ки шогирдон бо ерии муаллим сифати гуфтору навиштори худро сайкал бидиханд. Дар ин маврид муаллим метавонад ба шогирдонащ супориш дихад, ки онхо мазмуни пораи шеьро ба наср гардонанд е ки дар асоси маколу зарбулмасалхои халки хикояе таьлиф намоянд. Илова бар ин , муаллим метавонад, ки барои сайкал додани сифати гуфтор ва сатхи навиштор аз дигар воситахо, мисли байтбарак , чистон ва гайра истифода кунанд.Барои такомули гуфтори адабии хонандагон муаллим метавонад, ки як кисми соатхои дарсиро барои навиштани иншо истифода кунад. Маълум аст, ки иншонависи дар ду маврид навишта мешавад: дар хона ва дар синф ва онхоро иншои хонаги ва синфи мегуянд.

Дар барномае, ки пешкаши омузгорон мегардад, ба масъалаи тахлили асархои адибон диккати махсус дода шудааст. Чунончи дар болоишора кардем, бори аввал дар ин барнома тахлил ваш архи хатмии асархои алохидаи адибон таъкид карда шудааст ва ин ба муаллимони забон ва адабиёт имконият медихад, ки дар интихоби мавзуъхои иншои синфию хонаги аз натичахои он истифода баранд. Масалан, дар барномаи синфи 8-ум мавзуи «Абуабдуллохи Рудаки» ба чунин кисматхо чудо карда шудааст: «Хаёт ва фаъолияти Рудаки», « Масъалаи нобиноии Рудаки», «Ашъори бокимондаи Рудаки, анвоъи шеъри шоир», «Тахлил ваш архи касидаи «Модари май» , « Шикоят аз пири», « Панду андарзхои Рудаки», «Забон ва уллуби Рудаки »; дар барномаи синфи 10-ум  мавзуи «Бедили Дехлави» аз чунин кисматхо таркиб ёфтааст: « Хаёт ва эчодиёти Бедили Дехлави», «Куллиёти Бедил», «Таркиби девони Бедил», «Тахлил ваш архи газалхои Мирзо Бедил», «Чохил аз чамъи кутуб сохиби маъни нашавад», «Тахлили достони «Комде ва Мадан», « Чахонбини ва акидахои ахлокии Бедил», « Услуб ва хусусиятхои бадеъии ашъори Бедил», «Таъсири эчодиёти Бедил дар адабиёт точик».  Хангоми интихоби мавзуъ муаллим метавонад, к ибо андак тагйирот ин мавзуъхоро барои навиштани иншо ба хонандагон тавсия кунад.

Аз кори муаллимони сохибтачриба маълум мешавад, ки агар муаллим ба навиштани иншои хатти бештар диккат дихад, шогирдони хубу боистеъдод ба воя расонида метавонад.

Навиштани иншои хонаги соати алохида надорад ва муаллим вазифадор аст, ки дар накшаи таквимии хеш номи мавзуъ ва вакти гузаронидани онро кайд намояд. Маълум аст, ки хам ьа иншои синфи ва хам ба иншои хонаги бахо гузошта мешавад ва муаллим бахои бахои иншои синфиро хатман дар дафтари синф кайд менамояд. Инчунин, омузгор ба иншохое, ки бахои «5» ва бахои «2» гузошта шудаанд, такриз навишта сабаби ба чунин бахо сазовор будани онхоро мефахмонад. Хуб мебуд, агал муаллим ба хасаи иншохои дафъаи аввал навишташуда такриз менавишт.

Дар масъалаи хачми иншо байни омузгорону методистон назари якхела ва устувор вучуд надорад. Назари сахех ва кобили кабул он аст, ки шогирдон дар хачми се-чор сахифа мохияти мавзуъро баён карда тавонад. Агар доманаи мавзуъ васеъ бошад , хачми иншо аз худуди панч-шаш сахифа зиёт шавад хам, раво бувад.

Тафтиш ва тахлили  иншо харчи зудтар сурат бигирад, малакаи иншонависии шогирдон  ва тахрики завкии онхо меавзояд. Дар ин маврид, албатта шумораи талабагон ва масъулияти муаллим роли асоси мебозад. Боло рафтани сифати иншонависии хонандагон  аз тарзи тахлили омузгор сахт вобастаги дорад. Омузгор аз аввалин рузи иншонависи бояд бикушад, ки шогирдон хатохои дар иншои аввал содиркардаашонро  дар иншои баъдина такрор накунанд. Барои хамин омузгор хангоми тахлили иншохо бояд ба галатхое диккат дихад, ки барои  хонандагон умуми бошанд. Агар омузгор хоход, ки аксари шогирдонаш  иншонависиро ёд гиранд, бояд бо хар як шогирд дар алохидаги сухбат намояд. Барои фахмондани роху равиши иншонависи омузгор метавонад соати алохида ба накша гирад. Агар аксари шогирдони синфхои X-XI иншоро бо сифати баланд навишта бошанд, барои тахлили иншо соати алохида чудо карда шарт нест. Муаллим бояд ба иншои хонанда хам аз чихати маъни, хам аз чихати имло ва хам аз чихати услуб бахо гузорад. Фарз кардем, ки шогирд иншоро тарзе навиштааст, ки мазмуни он дар сатхи оли ифода гардидааст, дар ин сурат муаллим ба иншо, албатта бахои 5(панч) мегузорад. Дар холате, ки шогирд дар иншо ба галатхои имлои ва услуби бештар рох додааст, муаллим метавонад ба он бахои 3(се) ва хатто 2(ду) монад, аммо хангоми чамъбаст харду бахо бояд ба эътибор гирифта шавад. Харчанд бахо як навъи хавасмандгардонии шогирдон аст, аммо натичаи кори муаллимро низ ифода менамояд. Аз тарафи дигар, бахо сатхи дониши хонандагонро муайян сохта меъёри дониши хонандагон мебошад. Барои хамин, муаллим бояд кушиш намояд, ки дар синфхои боло навиштани корхои хатти, аз он чумла, иншо зиёд шавад.

 

ТАКРОР

Дар баробари соати дарсхои асоси ва дарсхое, ки барои гузаронидани корхои амали танзи шудаанд, дар барнома, инчунин барои такрори мавзуъхои гузашта соатхои хос чудо карда шудааст. Микдори онхо дар синфхои V-XIдар як сол 5-6 соат буда, тарзи таксими ин соатхо ба худи омузгор вобаста аст. Яъне омузгор метавонад, ки баъди гузаштани мавзуъхои нисбатан калон ва мураккаб ё баъди хар як чоряк , ё ки баъди нимсол, ё ин ки дар охири солдарси такрори гузаронад. Шарти асоси ин аст, ки муаллим дар огози  соли тахсил мавзуъ ва соатхои дарси такрорро маълум карда , дар накшаи таквимии хеш чой бидихад. Барои мисол, дар синфи 6-ум баъди омузиши адабиёти шифохи ё фолклор, суруди тарона, рубои ва дубайти, чистон; дар синфи 8-ум баъди таълими мавзуъхои «Адабиёти точик дар нимаи аввали асри XI», «Адабиёти точик дар нимаи дуюми асри XI ва асри XII» ё ин ки баъди омухтани мавзуъхои «Фаридаддуни Аттори Нишопури», «Хоконии Шарвони» ва «Низомии Ганчави»; дар синфи 9-ум баъди гузаштани мавзуъхои: «Адабиёти асрхои XIII-XVI», «Хофизи Шерози» ва «Адабиёти асри XV»; дар синфхои 10-уму 11-ум баъди мавзуъхои : «Адабиёти точик дар нимаи дуюми асри XVI-асри XVII», «Бедили Дехлави», «Адабиёти асри XVIII-нимаи аввали асри XIX», «Адабиёти давраи нав», «Адабиёти замони шурави», «Садриддин Айни» дарси такрор гузаронидан мумкин аст.

Мувофики накшаи таълими мактабхои тахсилоти хамагони барои таълими  адабиёт дар синфхои IX-XIдар як хафта се соат чудо карда шудааст.

 

ДАРСХОИ ХОНИШИ АДАБӢ .  СИНФИ V( 84 СОАТ)

.

                                     Адабиёти шифоҳӣ  ё  фолклор

         Адабиёти шифоҳӣ  ва фарқи он аз адабиёти китобӣ (2 соат)

Адабиёти шифоҳӣ-эҷоди бадеии халқ. Адабиёти шифоҳӣ-манбаи адабиёти китобӣ. Мавзўъ, мазмун ва арзиши адабиёти  шифоҳӣ.

Афсона (1соат)

Афсона чист?  Навъҳои афсона. Афсонаҳои «Эраҷи тилисмшикан», «Духтари ҷасур», «Деҳқон ва кўзаи зар».

Ќироат ва шакли мазмуни афсонаҳо. Далерӣ,  шуҷоат, муросо накардан бо душманон,  эҳтироми халқ, Ватан, модару падар, субботу устуворӣ дар рўзгор.Таҷассуми хислатҳои накўкорӣ, зиракӣ ва раҳмдилӣ.

Латифаҳо (1 соат)

Латифаҳо ва мавзўи онҳо. Латифаҳои халқӣ ва китобӣ.Ќироат ва нақли мазмуни  латифаҳои : «Луч гўронед ҳам мешавад», «Хоҷа Ҳофиз ва хиштрез», «Ду хона бор», «Дузд ва Мушфиқӣ», «Аз мурдаҳо шарм мекунам», «Ҷавоби танбал», «Аблаҳ».

Мазаммати  кибру ғурур, фиребу найранг, танпарварӣ, беадолатӣ ва ситоиши ақлу дониш, заковат зиракию ҳушёра рафтори  образҳои Афандӣ, Мулло Мушфиқӣ, Ҳоҷа Насриддин ва  Талҳақ.

Зарбулмасал ва мақол (1 соат)

Сохти  зарбулмасал ва мақол, умумият ва тафовути онҳо.Нуқта ва мавзўъҳои  пандомўз дар зарбулмасалу мақолҳо, хислатҳои неку писандида, хирадмандӣ, тавсифи илму дониш , дўстӣ,  баробарӣ, эҳ  мазаммати нодон, бефаросатӣ,беҳаёӣ, фиребу такаббур,  танқиди замона,  муфтхўрӣ.

Нақлу ривоят(1 соат)

Маънои нақл ва ривоят.Нақлу ривоят дар фолклор ва адабиёти  китобӣ, қироат ва нақли ривоятҳои: «Искандари зулқарнайн», «Ангуштарин ва канизак», «Луқмони ҳаким»,  Муносибати  ривоятҳо ба шахсияти Искандар, Ибни Сино ва Луқмони  Ҳаким.

Ҳиҷо , рукн ва вазни шеър.

Мафҳуми ҳиҷо, ҳиҷои дарозу кўтоҳ,  якуним ҳиҷо.Вазифаи  ҳиҷо  дар назм ва наср. Ташкили вазн аз таркиби ҳиҷоҳо дар мисраъ ва байт.Аз таносуби  ҳиҷоҳо ба вуҷуд  омадани рукн. Мисолҳо барои таҳлили ҳиҷоҳо дар назму наср  ва  ба  вуҷуд омадани таркиби рукнҳо дар мисраъ ва байт, аз ёд  ва тақтеъ  кардани онҳо.

Адабиёти тоҷик

Абўабдуллоҳи  Рўдакӣ (6 соат)

Панду андарз: «Гар бар сари нафси худ амирӣ,  мардӣ », «Ин  ҷаҳонро  нигар ба чашми хирад», «Бирав зи таҷрибаи рўзгор баҳра бигир», «То ҷаҳон буд аз сари одам фароз», «Ба чашми дилат дид бояд  ҷаҳон».Васфи ҳусни  табиат: «Ҳар бод, ки аз сўи Бухоро ба ман ояд», «Бихандад лола  бар саҳро», «Омад  баҳори  хуррам бо рангу бўйи тийиб». Рўдакӣ дар Ҳирот(нақл аз «Чаҳор мақола»-и Низомии Арўзии Самарқандӣ).

Пурсиш ва такрор: азёд ва қироат кардани шеърҳои «Гар бар сари нафси худ амирӣ, мардӣ», «То  ҷаҳон буд аз сари одам фароз» ва «Бўйи  ҷўйи Мўлиён ояд  ҳаме». Ҳунари  шоир  дар эҷоди ин шеър. Аз ёд кардан ва донистан. (Тавзеҳот).

Вазнҳои шеьр

Вазн чист? Навьхои вазни шеьр: вазни арўз, вазни ҳиҷо. Навьхои солим ва фарьии баҳрҳои арўз. Баҳри Ҳазаҷ, баҳри Рамал, баҳри Раҷаз, баҳри Мутақориб, баҳри Мутадорик, баҳри музореь, баҳри Хафиф, бахри Муҷтасс, баҳри Мунсареҳ.

Пурсиш ва такрор: баёни маьнои вазн ва навьҳои он. Навьҳои солим ва фарьии баҳрҳои арўзро бо мисолҳо фаҳмонед. Таҳлили намунаҳо аз ҷиҳати вазн, азёд  гуфтани навьҳои маьмули баҳрҳои Ҳаҷаз, Рамал, Раҷаз, Мутақориб, Мутадорик, Музореь,  Хафиф, Муҷтас ва Мунсареҳ.  Азёд гуфтани рукнҳои солим ва навьҳои маьмули баҳрҳои солим ва фарьӣ. Такрори  намунахо.

Тавзехот.

                                          Абўалӣ ибни Сино (5 соат )

Табобати амири Сомонӣ. Фирори Абўалӣ ибни Сино аз Хоразм ( нақл аз рисолаи « Саргузашт»).

Ривоятҳо дар бораи  Ибни Сино: « Ибни Сино ва соҳиби гўсфанд», « Бемор ва косаи шир», « Ибни Сино ва мударрис». Рубоиҳои Ибни Сино.

Пурсиш ва такрор:  табобати амир ва он, фирори Ибни Сино , ҳамроҳонаш ва сабаби он. Ифодаи аклу заковати Ибни Сино дар ривоятхо, шарҳи мазмуни рубоьии: « Аз каҳри гили сиёҳ   то авчи  Зуҳал».

Азед кардани рубоиҳо.

Тавзеҳот.

 

Абдуллоҳи Ансорӣ (3 соат)

Панду андарзхо аз рисолахои « Дилу ҷон», « Воридот»,  « Ќаландарнома»

Пурсиш ва такрор: дилу дўст  ёфтан дарки  қудрат ва дил ёфтан, душмани, ҳиммат ва дигар сифатҳои мардумӣ . Азёд кардани панду хикматхо.

                                           Низомулмулк ( 2 соат )

Ҳикоятҳо аз « Сиёсатнома»: «Ҷавоби Умар Яздигурд», « Бозаргон ва Яздигурд», « Бозаргон ва Султон Маҳмуд».

Пурсиш ва такрор: Умар ба Яздигурд чӣ ҷавоб дод?  Бозаргон чӣ  гуна кас буд? Мазмуни ҳикояро нақл кунед,  ҳикояти  якумро  азёд кунед. Тавзеҳот.

                                       Варовини Саьдудин (2 соат )

Достони «Хурус бо Рубох» ва достони « Хусрав бо марди зишти руй», достони « Муш ва мор».

Пурсиш ва такрор: тадбири Хурус ва суханони фиребандаи Рубох, тадбири Хурус барои рахидан аз доми фиреби Рубох ва ба сурохе панох бурдани у. Акидаи подшох дар бораи марди зиштруй, тагйир ефтани он бо сухани мард. Ишголи мор дар хонаи мушро ва машварати муш бом одари худ, тадбири муш ва кушта шудани мор. Кудрати заифон дар чист?

Тавзехот.

                                          Аҳмади Ҷомӣ  (1 соат)

Бинои чизхо бар хидоят. Газал аз Ахмади Чоми. Кироати матн ва накли чизхои хафтгона. Азед кардани газал.

Пурсиш ва такрор: накли чизхои хафтгона, мувофикати онхо бо вокеьият. Шархи маьнои газал.

Тавзехот.

                                  Аттори Нишопурӣ  (4 соат)

Хикояхо аз « Мантик-ут-тайр» ва « Тазкират –ул-алвие».

Хикояхо аз « Мантик-ут-тайр»: модар, Махмуд ва кудак, хари орияти ва кахтии Миср, хикояхо аз «Тазкират-ул-авлие». Исмоили  ибни Иброхими Адхам, Лашкари бо Иброхим чи кард? Азед кардани хикояи модар, Махмуд ва кудак ва кахтии Миср. Тавзехот.

                                       Саъдии Шерози (8 соат)

Аз мукаддимаи « Гулистон»-и Саъди :  аз фасли « Як шаб таамули айеми гузашта мекардам2 то « В-ин « Гулистон» хамеша хваш бошад. Хикояхо аз

« Гулистон»-и Саъди, газали « Сорбон», охиста рон, к-ороми чон жар манзил аст», огози хикояи « Зи дареи Умон баромад касе», то « Ба рой аз бузургон мехаш дид беш».

Пурсиш ва такрор: Саъди  « Гулистон»-ро барои чи навиштааст ? Маънии муносибати писар бо падар дар хикояти Саъди, писари кобил ва нокобил. Хикояти « Чабри устод бех аз мехри падар». Азед хондани мукаддимаи « гулистон» газали Саъди ва китоби «Бустон».

                                                  Фахруддини Розӣ (2 соат)

Лаъл, зумуррад, фирўза марворид. Ќироати матн, баёни маъно, истифодаи ин сангҳои қиматбаҳо.

Пурсиш ва такрор: нақли ҳар як матн, умумият ва тафовути Лаъл, зумуррад, фирўза марворид.

Тавзеҳот.                                   

 

                                                  Биноӣ (3 соат)

                                     Ҳикояҳо аз «Беҳрўз ва Баҳром»

Се  ҳикоя аз достони «Бехруз ва Бахром». Ситоиши хислатхои хамида ва мазаммати кирдорхои баду ношоиста.

Пурсиш ва такрор: азед кироат кардани як хикоя , накли мазмуни хикояхо, шархи хислати кахрамонон.

                                   Бадрудини Хилоли (3 соат)

Кироати газалхои « Сад чон фидои дуст», «Буи гул», « Рузи навруз аст», китъа, рубои ва порча аз маснави. Кироати газалхо, тасвири рухияи инсон, андарзу панд.

Пурсиш ва такрор: Азед кардани газал, китъа ва рубои, накши одами дар газал, китъа ва маснави , тавсифи хислатхои нек.

Тавзехот.

                                        Абулфазли Майбади (2 саот)

Хикояхо аз « кашф-ул-асъор»:«Зумнут ва чавонмарди шурида», « Иброхими хос ва духтари Подшохи Рум», « Мунофикон», « Абубакар ва чомаи дузд», « Шафкату мухаббат». Ифодаи фазлу адаб, мухаббат, дуруг дар хикояхо. Азед кардани хикояхои  «Мунофикон» ва Абубакр ва чомаи дузд.

Пурсиш ва такрор: накли мазмуни хикояхо, одоби муносибату муошират.  Тавзехот.

 

                                

                            Садриддин Айни (6 соат)

Порае аз «Еддоштхо», кисми якум. Порахо аз « Кахрамони халки точик-Темурмалик»: «Хучуми чингизиен ба Хучанд ва чанг дар болои ин шахр», «Чанг дар биебон ва тири бепайкон». Кироати матнхо, накли хислат ва рафтори кахрамонон.

Пурсиш ва такрор: накли бемории вабо ва вафоти падару модари Айни , зиндагии Айни бо додараш, чанги Темурмалик бо мугулхо, часорати Темурмалик дар биебон.

Тавзехот.

                                   Мирзо Турсунзода ( 5 соат)

Порчахо аз достони «Чароги абади»:«Интизори», «Мулокоти якум», шеърхои  «Сайехи Хинд», Мехмони магриби», «Духтари  мукаддас». Кироати шеърхо, накли мазмун, тасвири бахор, накши чавони кобули ва духтари мукаддас.

Пурсиш ва такрор: интизории шоир, мулокот бо Айни, азед кардан ва кироати шеъри  «Сайехи Хинд».

Тавзехот.

                                     Эрач Мирзо (3 соат)

Шеърхо: « Кадри модар», «Иди Навруз» ва «Кадри устод». Сифатхои мода рва мухаббати он ба фарзанд, тасвири навруз, устод ва падар.

Пурсиш ва такрор: азед кардани шеъри «Кадри модар», накли мазмуни шеърхои  «Иди Навруз» ва «Кадри устод».

                                      Халиллулохи Халили (2 соат)

Шеърхои: «Хадя ба модарам», «Наврузи оворагон», «Шикаста боле». Назари шоир ба модар, тасвири шикастарухи дар шеърхои шоир ва андуху ноумеди.

Пурсиш ва такрор: тасвири модар, азед карданир  «Наврузи оворагон», накли мазмуни шеъри сеюм.

Тавзехот.

 

                                           Фотех Ниези (1 саот)

Порчахо аз романи «Вафо»: сахнаи чанги Мамарачаб бо разведкачиени душман.

Пурсиш ва такрор:  омадани Мамарачаб ба чанг, чанги шабона ва корномаи Мамарачаб.

Тавзехот.

                                     Мирсаид Миршакар  (2 соат)

Порчахо аз достони  «Паечи ноороми» ва  «Ленин дар Помир».  (огози достон).

Пурсиш ва такрор: азед кардани порчахои шеър. Накли мазмуни огози достони «Ленин дар Помир», хабари рохгузархо ва нооромии сол. Рохгузархо аз чи хабар медоданд?  Бачаи шахрдида чиро медонист?  Тавзехот.

                                          Гулназар  Келди (2 соат)

Суруди милли. Дубайти ва рубоихо. Азед кардани Суруди милли, мазмуни бандхои онро гуфтан, азед кардани дубайти ва рубоиъхо. Оханги  Сурдуди миллиро ки навиштааст? Собикаи Суруди милли.

Пурсиш ва такрор: азед кардани Суруди милли. Чаро Суруди милли мегуянд? Азед хондани дубайти ва рубоъихои Гулназар.

Тавзехот.

                                   Абдумалик Бахори (1 соат)

Порча аз огощи киссаи « Ду мохи пурмаггал». Кироати матн, хавфи оббози дар даре ва панду падару модар, хунари оббозии кахрамонони кисса , накши Азиз ва падару модараш, тасвири мехрубонии падару модар.

Пурсиш ва такрор: накли мазмуни порча, шугли оббозии кахрамонони чавон, пайванди хешутабории онхо, муносибати падару мода рва омма ба кахрамонони чавон, дуст ива мехру шафкат.

                                              Гаффор Мирзо (2 соат)       

Шеъри «Дуст», порахо аз « Ибтидои достон»-и«Точи давлат», шеъри «Дар сари гахвора», аз хамин достон, шеъри «Шараф».

Пурсиш ва такрор: хусни бахор дар тасвири шоир, мехри модар ба фарзанд, кадри зиндаги, кай одам ба кадри обу нон мерасад?

Тавзехот.

Ҷамъ:                барои таълими асарҳо                                     -71 соат

барои корҳои амалӣ                                          -9 саот

барои такрор                                                    -4 саот

Ҳамагӣ:                                                                                        -84 соат

 

Синфи VI( 68 соат )

Адабиети шифохи ё Фолклор

Чаро тарона ва суруд мегуянд? Сурудхои халки ва анвоъи онхо: сурудхои таърихи, маросими, касбу хунар ва гариби: « Суруди шуриши Восеъ», « Бофандаги», суруди «Гариби», таронахои гариби.

Кироат ва накли сурудхои халки , мазмуни сурудхо , азед кардани суруди «Бофандаги» ва гариби.

Пурсиш ва такрор: азед хондани сурудхо, накли мавзуь ва мазмуни сурудхо.

Тавзехот.

Рубои ва дубайти( 2 соат )

Умумияти сохту мазмун ва тафовути вазни рубоъи ва дубайти. Дар шачарахои ахрабу ахрами бахри Хазач ( шакли мусамман-хаштрукна ) сурудани рубоъи ва танхо дао бахри Хачази мусаддаси махзуф ва максур эчод шудани дубайти. Рубои ва дубайтихо дар бораи навруз, мухаббат, ватан, гариби. Азед кардани рубоъи ва дубайтихо.

Пурсиш ва такрор: бо мисолихо шарх додани сохт, мазмун ва вазни рубоъию дубайти. Азед хондани рубои ва дубайтихо.

Тавзехот.

Чистон ( 1соат )

Чиро чистон мегуянд? Чистонхои халки ва китоби. Лугаз ва маънои он. Намунаи чистонхо. Аз падару модар омухтан ва азбар кардани чистонхо.

Пурсиш ва такрор: Чистонхоро азед гуед ва маънохояшонро кушоед. Тавзехот.

                            Унсурмаъолии Кайковус ( 3 соат )

Хикояхо аз « Кобуснома» дар шинохти хакки падару модар, омухтани хунар, одоби сухан гуфтан, фурутани ва одоби таом хурдан , шароити мехмони рафтан ва мехмондори кардан.

Пурсиш ва такрор:  накли хикояхо , шархи кирдори кахрамонон, эхтироми падару модар, фоидаи хунар ва зарари бехунари . Тавзехот.

Фаррухии Систони ( 2 соат )

Васфи бахор ва навруз дар касидахои « Имруз тозаруйтар омад бахор», « Бад-ин хуррами чвхон, бад-ин тозаги бахор» ва тарчеъбанди: « Хамегуфтам, ки кай бошад, ки хуррам рузгор ояд».

Пурсиш ва такрор:  кироат ва азед кардани порае аз касидаи « Бад-ин хуррами чвхон, бад-ин тозаги бахор»  в аду банди аввали тарчеъбанд. Тавзехот.

Низомии Ганчави ( 6 соат )

Хикояхо аз асархои Низоми: « Подшохи золим ва чавони саховатпеша» , достони « Хайр» ва «Шар»,«Султон Санчар ва пиразан». Масъалахои зулму адолат, некию бади. Саховатманди, мазаммати бухлу кина.

Пурсиш ва такрор: инъикоси мавзуи адлу зулм , пастиннати ва окибати он, накши Хайрва Шар , Санчар ва пиразан , азед кардани порае аз достони        « Хайр ва Шар».

Тавзехот.

Мухаммад Гизоли ( 2соат )

Хикояхо аз китоби « Насихат-ул-мулук». Нушервон ва ободии мулк, мохигир ва чавони ситамкор, савор ва марди нобино, кироати хикояхо. Масъалахои ободии мулк, тавонгарию нотавони ва шарафи мардуми.

Пурсиш ва такрор:   мавзуъхои асосии хикояхо: сифати подшохон, нотавони ва ситам, эътибори одами. Азед кардани матни хикояи аввал, накли мазмуни хикояхои дуюм ва сеюм.

Тавзехот.

   Бахри  Мутадорик

Рукни солим ва зихофхои он. Анвоъи маъмули бахри  Мутадорик ва рукнхои он. Мисолхо барои навъхои бахри Мутадорик ва тавзехои он.

Пурсиш ва такрор:   азед гуфтани рукни солим ва анвоъи маъмули бахри Мутадорик, тахлили намунахо.

Тавзехот.

                                   Сайфи Фаргони ( 2 соат )

Тахлили касидахои « Андар ин даврон мачу рохат, ки кас осуда нест» ва « Ай сабо, бо дами ман кун нафасе хамрохи». Инъикоси авзои замон, сабаби нобасомонихои рузгор ва шикоят, хусни сухани шоир.

Пурсиш ва такрор:   азед кардани порча аз касидаи якум, накли мазмуни касидахо ва зебоии сухани шоир.

                         Мухаммад Авфии Бухорои ( 2 соат )

Aвфи ва асари у «Чавомеъ-ул-хикоёт», хикояхо аз ин асар. Кироати хикояхо, тавзехи  мазмуни хикояхо; фаъолият ва кирдори инсон, хислатхои неки мардуми ба монанди :хилм, адаб, саховат,вафо, рахму шафкат ва гайра.Маззамати хисоли ношоиста, хирс,бухл, чахл,Зулм ва гайра.\

Пурсиш ва такрор: накли хикояхо,  шархи кирдори  кахромононаш, накли сифатхои нек ва зишти кахрамонон .

Тавзехот

Зиёвуддини Нахшаби (2соат)

Хикояхо аз «Тутинома», «Амир ва мори сиёх»,  «Зан ва шер». Кироати хикояхо, ифодаи фазлу дониш, аклу идрок, мазаммати хислатхои ношоиста, ахамияти  рост ива росткори. Шакли тамсилии баёни хикояхо, маънои тамсилии хикояхо.

Пурсиш  ва такрор:накли мазмуни хикояхо ва  азёд хондани  хикояи «Амир ва  мори сиёх».

Тавзехот.

Ибни Ямини Фарюмади (2 соат)

Китъахо «Бузурги дар чист?», «Дусте ба даст ор», бахше аз «Панднома».Кироати шеърхо, азёд кардани китъахо.Накли мазмуни  хикояхо  дар масъалахои ахлоки ва ичтимои, таргиби неки, накукори, софдили ва гайра.

Пурсиш ва такрор: накли мазмуни шеърхо, азёд  кироат кардани китъахо,баёни нуктахои  асосии  панднома.

Тавзехот.

Хофизи Шерози ( 5 саот )

Газалхо « Киштинишастагон» , « Пайгоми дуст», «Зи дасти кутахи худ зери борам», « Дони ки чист давлат», « Гам махур» , « Хуш набошад»,  « Ёд бод».

Кироат ва азед кардани газалхо , накли мазмуни газалхо, тахлили маънои байтхо.

Пурсиш ва такрор: Азед хондани газалхо, инъикоси холатхои инсони, гаму кохишхо.

Тавзехот.

Носири Бухорои ( 2 соат )

Тахлили газалхо: « Рафтем аз диери ту бо дидаи пуроб», « Бигзор ай окилу бигзор маро лоякил», «Омад бахору мавкаби гулхо расидааст», «Гул аст он , ки зи хуснаш чахон гулистон аст». Киорат ва азед кардани газалхои сеюму чорум, накли мазмун ва тахлили байтхо.

Пурсиш ва такрор: азед хондани газалхо, накли тасвири гаму нокомихо ва хусни табиат.

Тавзехот.

                                   Восифи ( 4 соат )

Хикояхо аз « Бадоеъ-ул- вакоеъ», «Зиерати Чоми», « Бехзод ва сурати Навои», « Пахлавон Абусаид ва гуштини у бо пахлавон Дарвешмухаммад». Кироати хикояхо, баени хислати кахрамонон, хунари Бехзод дар наккоши, машк ва камолоти пахлавонон, бардошту токат ва бурдбори.

Пурсиш ва такрор: накли мазмуни хикояхо, баени часорату амали пахлавони, химмату чавонмаорди дар рафтори  онхо, хунар ва тавонмандии фавкуллода.

Тавзехот.

Шавкати Бухорои ( 2саот )

Тахлили газалхо: «Дил забони шиква пеши ман зи сахти боз кард», « Кавсар харифи чашми тари ман намешавад», « Кай тавон аз харфи сарди душманон осуда шуд». Кироати шеърхо, масъалахои танкиди замон ва шикоят.

Пурсиш ва такрор: азед хондани шеърхо маънои шикояти шоир аз сахтии рузгор, шикоят аз душманон.

Тавзехот.

Нозими Хирави ( 2 саот )

Тахлили газалхо: «Хама касро хунар намебошад», «Сарам аз бори гам гарон гардид», « Хами муи ту чин-чин ноз бар мушки Хито дорад», «Боз ид омад, ки оламро парипайкар кунад». Кироати газалхо, аз ёд кардани газалхои дуюму сеюм, накли мазмуни газалхо, баёни суханхо ва тассвирхои хуб.

Пурсиш ва такрор: азёд кардани газалхо, накли накли мазмун ваш архи байтхо, байни тасвирхои зебо.

Ахмади Дониш ( 4 соат )

Хикояхо аз «Наводир-ул-вакоеъ», « Чанги танбатан», «Шукурбек», «Забон дони-чахон дони», « Адолати Шер». Кироати хикояхо, накли мазмун, тасвири шучоату далери, таргиби адолат, инсондусти , тасвири ачаботи пойтахти Русия, саргардони аз надонистани забон.

Пурсиш ва такрор: накли мазмуни хикояхо , чангу одаму хирс, корномаи Шукурбек, еддошти сафари Ахмади Дониш ва салохи миени мардум.

Абулкосим Лохути ( 3 соат )

Шеърхо: «Ватан», «Саломи халки точик ба халки Эрон», «Ай умеди дили рамидаи ман», «Бандаги даркор нест». Кироати  шеърхо, сабаби вайронии Ватан, хисси каробат ба Точикистон, паёми халки точик ба мардуми Эрон, маънои бандаги ва озоди.

Пурсиш ва такрор:  азёдхондани шеърхои « Ватан», «Ай умеди дили рамидаи ман» ва « Бандаги даркор нест». Накли мазмуни шеърхо, шархи маънои Ватан ва озоди. Тавзехот.

Муъмин Каноат ( 3 соат )

Шеърхо: Порчахо аз достони « Мавчхои Днепр», «Мавч дар сахро», « Мавчи одам», « Мавчи бародари». Шеъри «Ба Владимир Луговской». Кироати шеърхо, накли тасвири мавчи гандумзор, тасвири ватандусти ва еди бародар, масъалаи маданияти точик дар шеъри «Ба Владимир Луговский».

Пурсиш ва такрор: азёд хондани шеърхои:« Мавчи бародари» ва « Ба Владимир Луговский», шархи мазмуни шеърхо. Тавзехот.

Чумъа Одина ( 3 соат )

Намунахо аз насри Чумъа Одина. Порча аз киссаи «Иншо дар мавзуи озод». Кироати порчахо, масъалахои кирдори одами аз мавкъхои хубию зишти.

Пурсиш ва такрор: накли мазмуни кисса, мазаммати хислатхои ношоистаи инсони: танбали, фиребгари ва ошнобози. Тавзехот.

Сафармухаммад Айюби ( 2 соат )

Порахо аз драмахои « Амир Исмоил». Басти аввал, намоиши якум: « Ба Исмоили Сомони», « Абулфазли Балъами» ва « Дакики»(Бастаи аввал, намоиши якум: « Дуруду саодат ба номи шумо», « На деву парию на аждартан аст».)

Кироати порчахои манзум, шархи масъалахои ватану ватандори, далерию часури, ишку мухаббат, тахлили образхо.

Пурсиш ва такрор: накли мазмуни порчахои манзум, шахсияти кахрамонон. Азёд кардани порахои шеърии: « Гурухи бадгуморе дар Самарканд», « Ба гайр аз лашкари берахму гаддор» ва « На деву парию на аждартан аст».

Тавзеҳот.

Чамъ:                барои таълими асархо                                     -57 соат

барои корхои амали                                          -7 саот

барои такрор                                                    -4 саот

Хамаги:                                                                                -68 соат

 

Синфи 7 (68 соат)

Насри ривоятӣ  (1 соат)

«Достони Брондухт ва Искандар» аз «Доробнома»-и Абўтоҳири Тарсуӣ (асри 11). Ќироати матн, нақли мазмуни достон ва лаҳзаҳои он. Ифодаи ҷасорату далерӣ дар рафтопи Бурондухт.

Пурсиш ва такрор: нақли мазмун, щарҳи маънои достон сифати образҳои асосӣ.

Тавзеҳот.

«Ҳазору як шаб»(2 соат).

Оғози «Ҳазору як шаб» ва сохтори афсонавии ин китоб. Ќироати афсонаи «Хиёнати аъробӣ». Шарҳи лаҳзаҳои асосии ин афсона.

Пурсиш ва такрор: Нақли мазмуни афсона, симои образҳо, масъалаҳои ҳиммат, ҷавонматдӣ, васфи муҳаббат, мазаммати хиёнат ва кўтоҳандешӣ.

Тавзеҳот.

Заҳирии Самарқандӣ (1 соат)

Ҳикояи «Калимоти кохии Афредун» аз «Синбоднома»-и Заҳирии Самарқандӣ. Ќироати калимот, маънои панди ҳар яке аз онҳо, мавзўъи калимот.

Пурсиш ва такрор: нақли калимт, баёни масъалаҳои дўстӣ, душманӣ, ҳирсу бахилӣ ва шитобкорӣ. Аз ёд кардани се панди аввал.

Тавзеҳот.

Ташбеҳ

Маънои ташбеҳ, рукнҳои ташбеҳ: монанд (монандшаванда), монанда (монандкунанда), адоти ташбеҳ (ваҷҳи ташбеҳ). Мисолҳо барои ташбеҳ ва таҳлили онҳо. Воситаҳои асосии адоти ташбеҳ.

Пурсиш ва такрор: азёд хондани байтҳои намуна барои ташбеҳ, овардани намуна барои монанду монанда ва воситаҳои адоти ташбеҳ.

Тавзеҳот.

Абулқосим Фирдавсӣ (5 соат)

Достонҳои «Ковав а Заҳок», «Разми Гурдофарид ва Сўҳроб», панду андарзи Фирдавсӣ дар «Шоҳнома». Ќироати намунаҳо, нақли суннаҳо, азёд кардани абёти пандомез.

Пурсиш ва такрор:  такрори мазмуни достонҳо, шахсияти қаҳрамонон, қироати азёди панду андарз.

Тавзеҳот.

Низомии Арўзии Самарқандӣ (2 соат)

Ҳикояи рўзгори Масъуди Саъди Салмон аз китоби «Чаҳор мақола»-и Низомии Арўзии Самарқандӣ. Шарҳи ҳоли Масъуди Саъд дар зиндон,вазъи рўҳияи шоир. Навиштани ҳабсияҳо, азёд кардани қитъаи шеър.

Пурсиш ва такрор: нақли ҳикоя, баёни вазъи шоир. Дар зиндонҳои Сў, Деҳак, Ной, Маранҷ ҳабс будани Масъуди Саъли Салмон ва муддати ҳабси ў .

Тавзеҳот.

Маҷоз

Маънои луғавӣ ва истилоҳи маҷоз, қаринаи маҷоз, таркиботи маҷозӣ дар адабиёт ва гўиши мардум. Намунаҳо аз адабиёти китобӣ ва адабиёти шифоҳӣ. Мисолҳо барои маҷоз аз шеъри шоирон.

Пурсиш ва такрор: бозгўии маънои маҷоз, нақли намунаи таркиботи маҷозӣ, азёд хондан ва нишон додани маҷоз дар матн.

Тавзеҳот.

Ҷалолуддин Балхӣ (5 соат)

Ҳикояҳо аз «Маснавӣ»: «Бозаргон ва тўтӣ», «Марди аблаҳ ва хирс», «Табиб ва бемор» ва андарзҳо, шарҳи маънои андарзҳо.

Пурсиш ва такрор: азёд гуфтани ҳикоя ва андарзҳо, нақли мазмуни ҳикояҳо.

Тавзеҳот.

Истиора

Маънои луғавӣ ва истилоҳи истиро. Истиора ва маҷоз, истиора ва ташбеҳ. Мисолҳо аз шеъри шоирон бо истифодаи санъати истиора, азёд кардани мисолҳо.

Пурсиш ва такрор: гуфтани таърифи истиора, азёд кардан ва шарҳ додани мисолҳо, шарҳи муносибати истиора бо ташбеҳ ва маҷоз.

Тавзеҳот.

Убайди Зоконӣ (2 соат)

Ҳикояҳо аз «Рисолаи дилкушо». Мазмун ва мундариҷаи  «Рисолаи дилкушо». Хислатҳои манфӣ ва мазаммати онҳо, бадбинии ҳокимони золими замон, хайрхоҳӣ ва мардумсолорӣ, тасвири зиракию некӣ.

Пурсиш ва такрор: нақли мазмуни ҳикояҳо, хусусияти ҳаҷвии онҳо, сиратҳои неки мардумӣ.

Тавзеҳот.

Киноя

Маънои луғавӣ ва истилоҳии киноя. Намунаҳои шеър барои санъати киноя, мисолҳо аз нас рва сухани халқӣ. Фарқи киноя аз маҷоз.

Пурсиш ва такрор: гуфтани таърифи киноя, азёд гуфтани намунаҳои шеър, шарҳи фарқи киноя ва маҷоз.

Тавзеҳот.

Абдураҳмони Ҷомӣ (5 соат)

Ҳикоя аз «Баҳористон», «Силсилат –уз- заҳоб» ва «Нафоҳут – ул — унс» дар бораи Ҳофиз, Камол, Искандар, маҷлиси Кисро, ҳикояҳои тамсилӣ «Шикояти пиразани мазлум бо Санҷар», «Ќиссаи рустоӣ…», «Ќиссаи он харе, ки обаш мебурд», «Ќиссаи Куланг». Мавзўъ ва мазмуни ҳикояҳо, қироати ҳикояҳо, азёд кардани «Ќиссаи он харе, ки обаш мебурд» ва «Ќиссаи Куланг».

Пурсиш ва такрор: нақли мазмуни ҳикояҳо,азёд қироат кардан, нақли ҳикояи шоирон, масъалаҳои одобу ахлоқи мардум, адолат ва зулм.

Тавзеҳот.

Ҳусайн Воъизи Кошифӣ (2 соат)

Ҳикояҳо аз «Анвори Суҳайлӣ» ва «Ахлоқи Мўҳсинӣ». «Гунҷишк ва сусмор», «Ҳикояи моҳигир», «Ҳикояи тадбири маймунҳо», «Ҳикояи кабки дарӣ». Ќироати ҳикояҳо, нақли мазмун, маънои ахлоқӣ ва иҷтимоӣ, сифатҳои мусбат ва манфии инсонӣ.

Пурсиш ва такрор: қироат ва нақли мазмуни ҳикояҳо, бозгўйи тадбиру чора ҷустан, сирати образҳо ва азёд гуфтани абёти дохилии ҳикояҳо.

Тавзеҳт.

Самандархоҷаи Тирмизӣ (2соат)

Ҳикояҳо аз «Дастур – ул — мулук». Мазмун ва мундариҷаи «Дастур – ул — мулук». Тавсифи хислатҳои ҳамида ва мазамати хулқу атвори ношоиста. Ќироати ҳикояҳои «Ба доди мазлумон расидан», «Шартҳои сарварӣ», «Фиреб хурдани рўбоҳ», «Таназзули давлат», «Насиҳати пирон», «Фоидаи сафар», «Оби дида».

Пурсиш ва такрор: нақли мазмуни ҳикояҳо, қироати ҳикояҳо, азёд кардани абёти дохили ҳикояҳо.

Тавзеҳот.

Сайидои Насафӣ (3 соат)

Ѓазалҳои «Омад ба ёд», «Ѓанимат аст» ва «Баҳориёт»-и Сайидо. Хондан ва шарҳ додани мазмуни ғазалҳо, қироати «Баҳориёт», тавсифи ҳайвонот, назари табақотӣ ва воқеъӣ дар тасвири шеру мўрча. Аҳамияти завқӣ ва тарбиявии «Баҳориёт», жанри «Баҳориёт».

Пурсиш ва такрор: азёд хондани ғазалҳо, нақл мазмуни «Баҳориёт» ва сифати ҳайвонот, нақли маънои муносибати ҳайвонот бо муносибати одамон. Сохти Баҳориёт.

Тавзеҳот.

Таҷнис

Маънои таҷнис, таҷниси маънавӣ ва лафзӣ, навъҳои таҷнис. Намунаҳои шеър барои таҷнис, таҷниси маънавию лафзӣ.

Пурсиш ва такрор: таърифи таҷнис, қироати мисолҳо, азё два шарҳи таҷнисот дар онҳо.

Тавзеҳот.

Маликушшуаро Баҳор (3 соат)

Щеърҳо: «Чашма ва санг», «Варзиш», «Ҳама рафтанд», «Аз қафас озод кунед». Ќироати шеърҳо, тасвири кўшишу саъй, гузарон будани рўзгор, рўҳияи шоир дар зиндон, тарғиби варзиш.

Пурсиш ва такрор: азёд хондани Газалҳои «Ҳама рафтанд» ва «Аз қафас озод кунед», нақли аҳамияти варзиш, гузаронии ҷаҳон ва саъю кўшиши одамӣ.

Тавзеҳот.

Сотим Улуғзода (5 соат)

Порча аз «Ривояти суғдӣ»: «Виркан», «Наниманча», «Мурод ва номуродӣ», «Малик ибни Райб», «Хоҷа ва ғулом». Ќироати порчаҳо, шарҳи масъалаҳои ҷасурӣ, ҷавонмардӣ, сидқу вафо, ватандўстӣ; дуруштию бадкирдорӣ, таҳлили образҳо.

Пурсиш ва такрор: нақли мазмуни порчаҳо, шахсияти қаҳрамонон, намунаи шуҷоату мардонагӣ, меҳру садоқат, лаҳзаҳои ҷолиб: Виркан дар хона ва дар ҳарб, ғарқ шудани Наниманча.

Тавзеҳот.

Ҳабиб Юсуфӣ (2 соат)

Шеърҳо: «Ба Ватан», «Ба ҳар куҷо-т равам, дил диёри манн гўяд », «Ман Ватанро беш аз ҳарвақта дорам дўст». Ќироати шеърҳо, азёд кардани шеъри : «Ман Ватанро беш аз ҳарвақта дорам дўсттар». Мазмуни ватандўстӣ аз маънои он аз назари шоир.

Пурсиш ва такрор: нақли мазмуни шеърҳо, азёд қироат кардани шеърҳо, тарзи хитобу муроҷиат – воситаи асосии тасвир.

Тавзеҳот.

Боқӣ Раҳимзода (2 соат)

Шеърҳо: «Муаллим», «Халқи бузурворам». Ќироат ва азёд кардани шеърҳо. Тавзеҳи мазмун ва масъалаҳои асосӣ: муҳаббат, садоқат, некхоҳӣ.

Пурсиш ва такрор: азёд  хондани шеърҳо, баёни мазмуни онҳо.

Тавзеҳот.

Таҷоҳули ориф

Маънои луғавӣ ва истилоҳии  таҷоҳули ориф.Мисолҳо аз ашъори шоирон ва адабиёти шифоҳӣ. Шарҳи мавқеъ ва мавриди истифодаи санъати таҷоҳули ориф.

Пурсиш ва такрор: шарҳи маъно ва таърифи санъати таҷоҳули ориф, азёд хондани намунаҳои шеър ва таъйини мавриди истифодаи ин санъат.

Тавзеҳот.

Абдулҳақи Бетоб (2 соат)

Шеърҳо: «Сахту мушкил», «Неъмати истиқлол», «Ѓурури хоҷа» ва «Мабод». Ќироати шеърҳо, нақли мазмуни шеъри: «Неъмати истиқлол» ва азёд кардани он.

Пурсиш ва такрор: азёд қироат кардани шеърҳо,нақли мазмун, бартарии озодӣ нисбат ба ҳамаи сахтиҳо.

Тавзеҳот.

Муҳиддин Аминзода (2 соат)

Шеърҳо: «Таълими умумии маҷбурӣ», «Хўша ва деҳқон», «Бесаводӣ балои ҷон бошад», «Тешабой», «Рапорти баҳорӣ», «Баҳори нав», «Мо ҷанг намехоҳем», «Имзо мекунем», «Ба фарзандам».

Ќироати шеърҳо, нақли мазмуни шеъри: «Мо ҷанг намехоҳем» ва азёд кардани он. Ташреҳи мазмун ва масъалаҳои асосӣ: Ватан ва ҳимояи он, тарғиби илму дониш.

Пурсиш ва такрор: нақли мазмуни шеърҳо, азёд гуфтани шеъри «Бесаводӣ балои ҷон бошад».

Тавзеҳот.

Фазлиддин Муҳаммадиев (4 соат)

Порчаҳо аз қиссаи «Одамони кўҳна». Ќироати матн, масъалаҳои одобу ахлоқ, некию накўкорӣ, накўҳиши ношоистагиҳо, образҳои Зиё – бобо ва Аҳрор – амак.

Пурсиш ва такрор: нақли мазмуни қисса, шарҳи рафтор ва кирдори қаҳрамонон, ҷиҳатҳои писандида дар рафтори онҳо.

Тавзеҳот.

Аминҷон Шукўҳӣ (2 соат)

Шеърҳо: «Мо толиби сулҳем», «Шаҳри азизам», «Ҳурмати мўи сафедаш». Ќироати шеърҳо, рўзгор ва саодати зиндагӣ, васфи пойтахт ва меҳри ватани мавлуд.

Пурсиш ва такрор: азёд хондани шеърҳои: «Мо толиби сулҳем» ва «Ҳурмати мўи сафедаш», баёни сифатҳои пойтахт, рукнҳои меҳри Ватан ва ватандўстӣ.

Тавзеҳот.

Тазод ва мутобиқ

Маънои луғавӣ ва итилоҳии калимаҳои тазод ва мутобиқа, фаҳмиши санъати тазод ва мутобиқа. Тазод ва мутобиқати маъниҳои зид. Намунаҳо аз шеъри шоирон ва шарҳи онҳо.

Пурсиш ва такрор: нақли маънои луғавӣ ва истилоҳии калимаҳо. Тазод ва мутобиқа ҳамчун санъат. Азёд хондани абёт ва нишон додани мавқеъи истифодаи ин санъат.

Тавзеҳот.

Лоиқ Шералӣ (2 соат)

Шеърҳо: «Ба модарам», «Забонгумкарда» ва «Корези Фирдавсӣ». Ќироати шеърҳо, тавзеҳи мазмуни онҳо. Назари шоир ба забон, бузургдошти Фирдавсӣ, меҳру садоқат ба модар, тавсифи модар.

Пурсиш ва такрор: азёд қироат кардани шеърҳои: «Забонгумкарда», «Ба модарам».

Тавзеҳот.

Ҷамъ:        барои таълими асарҳо                 — 59 соат.

                   барои корҳои амалӣ           — 5 соат.

                   барои такрор                       — 4 соат.

Ҳамагӣ:                                                   — 68 соат.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *